„To za dużo dla mnie” Darko Cvijetića opowiada o losach Filipa Latinovicia, byłego sprawcy wojennych zbrodni, który po dwudziestu latach wraca do Bośni, jednak nie po to, by się oczyścić ani by zostać rozliczonym. Powraca jako ktoś, kogo przeszłość nie wypuściła, lecz przekształciła w jej nośnik. To proza niewygodna, ukazująca rzeczywistość bez lukru, oczami wielokrotnego mordercy. Zmusza do wejścia w przestrzeń, w której nie ma bezpiecznych odpowiedzi i zero-jedynkowych deklaracji. Cvijetić nie interesuje się jedynie samym krzewieniem zła, lecz jego źródłem. Pyta (niemal obsesyjnie) skąd ono się bierze, skąd wyrasta. Im dalej wchodzimy w tę opowieść, tym wyraźniej widać, że odpowiedź nie istnieje w jednym miejscu. Zło nie ma początku, który dałoby się wskazać palcem. Ono krąży( między ludźmi, pokoleniami, życiorysami). Jednym z najmocniejszych tonów tej lektury jest przekaz transgeneracyjny. To, jak trauma, wina i bezbrzeżna przemoc przechodzą dalej, niemal niezauważalnie, w gestach, spojrzeniach, w języku. Przeszłość nie jest tu zamknięta. Plami współczesność, sączy się w nią jak coś, czego nie da się odfiltrować. Filip wraca do przestrzeni już skażonej, także przez siebie.Cvijetić idzie jednak jeszcze dalej. Tym razem pyta także o moralność tych, którzy uruchamiali machinę zniszczenia i pozornie odpowiedzieli za krzywdy.Najbardziej niepokojące jest to, że Filip sam nie przyjmuje tej narracji. Nie chce zostać wybielony. Autor konstruuje jego postać tak, że czytelnik nagle zaczyna mu współczuć.Wprowadza drobne pęknięcia w jego wizerunku: zwyczajność, młodość, niepowetowaną stratę, relacje z duchami. Ukazuje głęboko zniszczonego człowieka, nie tylko czyn. A potem pogłębia ten poznawczy dysonans. Historia żony, która decyduje się na ostateczność sprawia, że emocjonalna reakcja wymyka się prostym kategoriom. To także narracja o funkcjonowaniu winnych po wszystkim,co splamiło ich honor. O tym, jak żyją, jak są postrzegani, czy w ogóle mogą istnieć w społeczeństwie. Cvijetić nie pozwala schować się za prostym podziałem. Pokazuje dualizm ludzkiej natury. Naszą zdolność do dobra i zła, które współistnieją i często splatają się w sposób nie do rozdzielenia.Nad wszystkim unosi się ciężar historii: konkretny, bałkański. Wojny nie są tu tłem. Są źródłem, z którego wyrasta każda emocja, każda relacja, każde pęknięcie. To one zostawiły po sobie pokłosie, które wciąż zbiera krwawe żniwo. Cvijetić peroruje, że historia nie kończy się wraz z traktatem. Ona trwa w ludziach. Język stosowany przez autora jest oszczędny, ascetyczny, chwytający za krtań, z mnogością odwołań do wspaniałej literatury,co wzmacnia odbiór. „To za dużo dla mnie” to doświadczenie ciężkie, wymagające, momentami nie do uniesienia. Ale potrzebne. Zmuszające do spojrzenia tam, gdzie literatura rzadko sięga. W przerażające puste oczodoły tych, którzy urządzili bliźnim piekło na ziemi, zapominając czym jest człowieczeństwo.

Darko Cvijetić to laureat ubiegłorocznej Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus, w której doceniono jego „Windę Schindlera”. Autor pochodzenia bośniacko-hercegowińskiego w swoich książkach powraca do wojen trawiących tereny byłej Jugosławii. Jako młody człowiek był niemym obserwatorem krwawych wydarzeń, co niewątpliwie znalazło odzwierciedlenie w trafności jego literackich spostrzeżeń. „To dla mnie za dużo” podtrzymuje obrany przez autora kierunek - opowiada o brutalności i złu, które przybrało ludzką postać i, niczym niepowstrzymana siła, przemierzało świat, niosąc okrucieństwo oraz spustoszenie. To lektura, która odbiera dech: oszczędna w słowach, a jednocześnie niezwykle intensywna. Cvijetić unika w niej rozbudowanych opisów, stawiając na metafory i niedopowiedzenia, choć niekiedy pozwala sobie powiedzieć o kilka słów za dużo - zwłaszcza tam, gdzie milczenie wydawałoby się bardziej naturalne. On jednak przełamuje ten schemat, wystawiając czytelnika na skrajne emocje. Głos oddany zostaje mordercom, gwałcicielom, katom i oprawcom - to ich refleksje wdzierają się do umysłu czytelnika w niemal perwersyjny sposób, sprawiając, że zło rezonuje jeszcze długo po zakończeniu lektury. Zepsucie i wyrzuty sumienia, ból i śmierć - bez nadziei na ulgę czy odkupienie. Moralny kompas dawno przestał działać, a upływ czasu niczego nie naprawia. Zmarli przemawiają, świadkowie konfrontują sprawców ze swoim cierpieniem, a winni próbują mierzyć się z ciężarem własnych czynów. Autor nie ogranicza się jednak wyłącznie do jednego miejsca czy czasu; na scenę wprowadza także innych europejskich zbrodniarzy, nawiązując między innymi do współczesnej wojny w Ukrainie. Cvijetić stawia trudne pytania: czy zabijanie w imię idei może kiedykolwiek znaleźć usprawiedliwienie? Kim stają się ludzie, którzy w czasie wojny dopuszczają się najgorszych czynów? I czy po odbyciu kary możliwy jest powrót do normalności - spojrzenie w oczy tym, których bliskich się odebrało lub krzywdziło bezpośrednio? W narracji przeplatają się losy dawnych szkolnych kolegów, jeszcze niedawno grających razem w piłkę, później stojących naprzeciw siebie z bronią w ręku. O wyniku decyduje przypadek, szczęście, sprawniejszy karabin i przyświecające idee. Kontrast między ich przeszłością a teraźniejszością uderza z ogromną siłą. To także zderzenie dwóch postaw: tych, którzy widzieli w zbrodniarzach bohaterów, oraz tych, którzy ich potępiali i unikali. Autor porusza również inny, niezwykle trudny wątek: zestawia konflikty z terenów byłej Jugosławii z wydarzeniami późniejszymi, sugerując, że wspólnym mianownikiem pozostaje dziedziczone zło i powtarzalność przemocy. Świat pełen kontrastów i okrucieństwa, przedstawiony przez Cvijetića, wciąga bez reszty, rozdziera od środka i pozostawia czytelnika w stanie głębokiego niepokoju. To zło, ukazane w najczystszej postaci, nie znika wraz z ostatnią stroną. Przypomina, że dramat zwykłych ludzi nigdy się nie kończy - zmieniają się jedynie miejsca, twarze i okoliczności, lecz mechanizmy pozostają te same.