„Strach przed śmiercią ożywia wspomnienia”. Umberto Eco stworzył powieść o świecie, w którym rzeczywistość nie istnieje w stanie czystym. Zanim dotrze do nas, przechodzi przez cudze ręce. Ktoś wybiera fakt, ktoś nadaje mu tytuł, ktoś decyduje o jego miejscu. Jedna informacja sąsiaduje z drugą, a nagle zaczyna wyglądać jak dowód. Domysł obrasta szczegółami, które tworzą wzór, uchodzący po pewnym czasie za prawdę. „Numer zero” to powieść o produkowaniu rzeczywistości. Grupa ludzi ma stworzyć coś, co tylko z pozoru przypomina gazetę. Colonna, niespełniony pisarz i obserwator życia, trafia do przedsięwzięcia od początku podejrzanego. Ma powstać gazeta, przygotowywana poprzez kolejne numery próbne. Nie chodzi jednak wyłącznie o dziennikarstwo, lecz o możliwość wykorzystania informacji do wywierania wpływu. To pomysł absurdalny, a zarazem przerażająco logiczny. Skoro zastaną rzeczywistość można opisać na wiele sposobów, można również przygotować jej wersję, zanim ktokolwiek zacznie ją czytać.Redakcja Eco przypomina małą fabrykę pozorów. Nic nie musi być całkowicie zmyślone; wystarczy odpowiednio ustawić elementy gry. Prawda może pozostać prawdą, a mimo to zostać użyta do zbudowania fałszywego obrazu. Wystarczy zmienić kolejność, proporcje, akcent. Niebezpieczne nie jest kłamstwo, które wszyscy rozpoznają, ale prawda podana w taki sposób, że zaczyna znaczyć coś, czego nigdy sama nie powiedziała. Eco ukazuje to z ironią: odrobina sensacji, szczypta skandalu, kilka nazwisk, sugestia związku, odpowiednio dobrany tytuł. Czytelnik nie potrzebuje pełnego pejzażu; wystarczy mu poczucie, że już go posiada. Po czasie przestaje być jednak zabawnie.Fascynuje mnie Braggadocio. To człowiek, który dostrzega wszędzie nici prowadzące do jednego, gigantycznego wzoru. Mussolini, powojenne Włochy, tajne organizacje, Kościół, mafia, służby, ukryte interesy – wszystko zostaje wciągnięte w jego narrację. Początkowo trudno traktować go poważnie, ale potem zaczynamy słuchać.Eco pokazuje, jak może powstawać wiara w teorię. Najpierw jest luka, potem podejrzenie, następnie fakt, który pozornie nie pasuje, a w końcu wyjaśnienie. Kiedy ono już istnieje, każdy kolejny fakt można do niego dopasować.Człowiek przestaje wtedy szukać prawdy. Zaczyna szukać potwierdzeń. Braggadocio nie jest zresztą tak odległy od ludzi pracujących nad gazetą. Jedni układają fakty, aby stworzyć określoną wersję zdarzeń. Inni układają fakty, aby stworzyć określoną wersję rzeczywistości, drudzy, aby potwierdzić własną teorię. Motywacje są inne, ale mechanizm ma coś wspólnego: najpierw pojawia się opowieść, a dopiero potem dobiera się do niej fakty.Nie umiemy żyć wśród luźno rozsypanych wydarzeń. Chcemy, żeby coś z czegoś wynikało. Chcemy początku, środka i końca. Chcemy, żeby świat miał sens. „Numer zero” jest zatem czymś więcej niż satyrą na dziennikarstwo.To powieść o naszej potrzebie porządkowania rzeczywistości.Colonna nie jest bohaterem, który triumfalnie odsłania prawdę. Nie rozwiązuje zagadki i nie układa wszystkich warstw w jeden doskonały obraz. Jest obserwatorem świata, w którym coraz trudniej odróżnić informację od interpretacji.W tym świecie pojawia się kobieta. Jej obecność jest jak uchylone okno w dusznym pokoju tej powieści. Wokół niej wszystko jest językiem interesu, manipulacji, podejrzenia i gry. Ona przynosi zwyczajność. Nie rozwiązuje zagadki świata. Po prostu jest.Może właśnie tego potrzeba najbardziej w świecie, w którym każdy próbuje coś objaśnić: drugiego człowieka, przy którym nie trzeba wszystkiego objaśniać.Eco bywa rozwlekły. Jego erudycja chwilami przelewa się przez brzegi historii. Potrafi zatrzymać akcję, by rozebrać na części historyczny szczegół, anegdotę albo teorię. Można mieć wrażenie, że powieść zaczyna oddychać własnymi dygresjami.Ale im dłużej o niej myślę, tym mniej jestem pewna, czy jest to wada.„Numer zero” opowiada przecież o świecie, w którym informacja nieustannie wypiera informację. Jedna historia przykrywa drugą, jedno wyjaśnienie rodzi kolejne. Człowiek zostaje zanurzony w strumieniu szczegółów, aż nie wie już, czy jest bliżej prawdy, czy tylko bliżej zmęczenia.Powieść robi coś podobnego z czytelnikiem.Zasypuje go.Męczy. Bawi.Rozprasza.A potem zostawia z pytaniem:Co właściwie wiemy?Dziś nie sposób czytać „Numeru zero” całkowicie niezależnie od faktu, że Umberto Eco zmarł w 2016 roku. Była to jego ostatnia powieść, dlatego po śmierci autora jej odbiór siłą rzeczy się zmienił.Nie znaczy to jednak, że książka jest testamentem. Nie ma podstaw, by traktować ją jako świadome literackie pożegnanie.Możemy, natomiast zauważyć coś przewrotnego.Opowiada o ludziach, którzy dopisują znaczenia do faktów, łączą odległe wydarzenia i tworzą narracje, które z czasem zaczynają wyglądać jak rzeczywistość.Po śmierci Eco możemy zrobić coś podobnego z jego własną książką.Zaczynamy szukać znaków. Czytać ton. Wracać do ostatnich zdań. Pytać, czy autor coś przeczuwał. Czy jakiś żart nie był pożegnaniem?Ale nie mamy pewności.Ta niepewność jest najuczciwszą odpowiedzią.„Numer zero” nie musi być pożegnaniem, żeby po śmierci autora zacząć być tak odbieranym.To my dopisujemy kontekst.To my tworzymy znaczenie.Dlatego nie myślę o „Numerze zero” jako o testamencie.Bardziej jako o ostatnim lustrze.Patrzymy w nie i widzimy bezwzględny świat, w którym informacje są selekcjonowane, porządkowane i interpretowane. Widzimy dziennikarzy produkujących rzeczywistość i Braggadocia, który buduje własną z teorii, podejrzeń i faktów.A potem orientujemy się, że jako czytelnicy robimy coś podobnego.Po śmierci Eco zaczynamy czytać jego ostatnią powieść przez pryzmat jego biografii. Chcemy odnaleźć autora za tekstem. Pragniemy, żeby ostatnia książka była ostatnim słowem.A przecież nie musi nim być.Może być po prostu ostatnią książką.Kilkaset stron papieru.Kilka postaci.Kilka ślepych uliczek.Trochę śmiechu.Trochę melancholii.Mnóstwo cudzych historii.I pytanie, które po śmierci autora brzmi inaczej niż wcześniej: skoro każdą opowieść można przerobić, przesunąć, zmanipulować i opowiedzieć od nowa, to skąd mamy wiedzieć, że nasze własne wspomnienie o człowieku nie jest również taką konstrukcją?

„Nr 0. Temat na pierwszą stronę” Umberta Eco to książka, która pokazuje, jak łatwo można manipulować informacją i jak niewielka granica dzieli prawdę od fikcji. Muszę przyznać, że bardzo zaintrygowało mnie to, jak autor pokazuje mechanizmy tworzenia medialnej rzeczywistości. Historia Colonny i dziennikarskiego śledztwa początkowo wydawała mi się nieco groteskowa, ale z czasem coraz mocniej wciągała. Im dalej czytałam, tym częściej zastanawiałam się, ile prawdy może kryć się w informacjach, które z pozoru wyglądają jak teorie wyssane z palca. Podobało mi się również to, że autor nie podaje wszystkiego na tacy, ale zmusza czytelnika do samodzielnego myślenia i zadawania pytań. To nie jest jedynie thriller polityczny, ale przede wszystkim inteligentna i niepokojąco aktualna opowieść o władzy, mediach, manipulacji i ludzkiej naiwności. Po lekturze zostało mi jedno pytanie: czy naprawdę potrafimy odróżnić prawdę od dobrze skonstruowanego kłamstwa? Na osobną uwagę zasługuje wydanie książki. Mniejszy, poręczny format, barwione na czarno brzegi i ta okładka z obwolutą. Czasem mnie znaczy więcej